📑 Parties du cours

I. L'ensemble C\mathbb{C}

1) Aspet Algébrique

On désigne par i\bf i le nombre tel que i2=1\bf i^2 =-1 , et on appelle nombre complexe tout nombre zz ayant une écriture du type

z=a+ib\bf\color{blue}z=a+ib

ou a et b sont des nombres réels. Cette écriture est appelée forme algeˋbrique{\bf \color{blue}\text{forme algèbrique}}, du nombre complexe zz, et les nombres aa et bb sont respectivement appelés partie reˊelle{\bf \text{partie réelle}} et partie imaginaire{\bf \text{partie imaginaire}} du nombre complexe zz. On note :

a=Re(z)   et   b=Im(z)a=\mathcal{R}e(z)~~~ et~~~ b=\mathcal{I}m(z)

On désigne par C\mathbb{C} l’ensemble des nombres complexes. Il contient l’ensemble R\R des nombres réels (on note RC\R\subset \mathbb{C})

C={z=a+ib/a,bR}\bf \color{blue} \mathbb{C}=\{z=a+ib / a,b\in\R\}

Exemples

  1. Les nombres 1+i1+i ; 3+5i-3+5i ; 2i2i ; 13i1-\sqrt{3}i sont des nombres complexes
  2. Dans chacun des exemples suivants, donner la partie réelle et la partie imaginaire de zz:
  • z=2+3iz=2+3i
  • z=1+12iz=-1+\dfrac{1}{2}i
  • z=iz=-i
  • z=2z=2
  • z=4i13z=4i-\dfrac{1}{3}

Correction

  • z=2+3iz=2+3i alors :

    Re(z)=2\mathcal{R}e(z)=2 et Im(z)=3\mathcal{I}m(z)=3

  • z=1+12iz=-1+\dfrac{1}{2}i alors :

    Re(z)=1\mathcal{R}e(z)=-1 et Im(z)=12\mathcal{I}m(z)=\dfrac12

  • z=i=0+(1)iz=-i=0+(-1)i alors :

Re(z)=0\mathcal{R}e(z)=0 et Im(z)=1\mathcal{I}m(z)=-1

  • z=2=2+0.iz=2=2+0.i alors :

Re(z)=2\mathcal{R}e(z)=2 et Im(z)=0\mathcal{I}m(z)=0

  • z=4i13=13+4iz=4i-\dfrac{1}{3}=-\dfrac13+4i alors :

Re(z)=13\mathcal{R}e(z)=-\dfrac13 et Im(z)=4\mathcal{I}m(z)=4

2) Aspet Géométrique

Le plan (P)\mathcal{(P)} est rapporté à un repère orthonormé direct (O,u,v)(O,\vec{u},\vec{v})

  • à tout nombre complexe z=x+yiz=x+yi, on lui fait correspondre un point M(x,y)M(x,y), on dit que MM est l’image du nombre complexe zz, et on écrit M(z)M(z)
  • on dit que zz est l’affixe du point MM, et on écrit zMz_M ou z=aff(M)z=aff(M)
  • on dit que zz est l’affixe du vecteur OM\overrightarrow{OM}, et on écrit zOM=zz_{\overrightarrow{OM}}=z
  • Le plan (P\mathcal{P}) est appelé le plan complexe
0uvxyx+iyRiR
  • Le point O est l’image du nombre 0.
  • L'axe des abscisses (O,u)(O,\vec{u}) est dit axe réel;
  • l’axe des ordonnées (O,v)(O,\vec{v}) est dit axe des imaginaires

Application

Place dans le plan complexe les points MiM_i d'affixes ziz_i : \begin{multicols}{4} \begin{itemize}

  • z1=2+3iz_1=2+3i
  • z2=3+iz_2=3+i
  • z3=1+2iz_3=-1+2i
  • z4=2iz_4=2-i
  • z5=iz_5=i
  • z6=2iz_6=-2i
  • z7=2z_7=-2
  • z8=i3z_8=-i-3

Correction

OuvM1M2M3M4M5M6M7M8

3) Propriétés

Proposition:

Deux nombres complexes sont égaux si et seulement si ils ont la même partie réelle et la même partie imaginaire :

z=z    a+ib=a+ib    a=a et b=b.\begin{aligned} z=z' \quad &\iff \quad a+ib=a'+ib' \\ \quad &\iff \quad a=a' \text{ et } b=b'. \end{aligned}

Cas particulier : a+ib=0    a=0 et b=0a+ib=0 \iff a=0 \text{ et } b=0

Proposition:

On pose z=a+ibz=a+ib, z=a+ibz'=a'+ib' et kRk\in\R, on a :

  • z+z=(a+a)+i(b+b)z+z'=(a+a')+i(b+b'),
  • zz=(aa)+i(bb)z-z'=(a-a')+i(b-b'),
  • kz=ka+ikbkz=ka+ikb,
  • zz=(aabb)+i(ab+ab)zz'=(aa'-bb')+i(ab'+a'b).

Preuve:

z.z=(a+ib)(a+ib)=aa+iab+iab+i2bb=(aabb)+i(ab+ab)\begin{aligned} z.z'&=(a+ib)(a'+ib')\\&=aa'+iab'+ia'b+i^2bb'\\&=(aa'-bb')+i(ab'+a'b) \end{aligned}

Proposition:

Soient zz et zz' deux complexes.

  • zz est un réel si et seulement si Im(z)=0\mathcal{I}m(z)=0
  • zz est un imaginaire pur si et seulement si Re(z)=0\mathcal{R}e(z)=0
  • z=z{Re(z)=Re(z) et Im(z)=Im(z)z=z' \Leftrightarrow \left\{\begin{matrix}\mathcal{R}e(z)=\mathcal{R}e(z')\\ \text{ et } \mathcal{I}m(z)=\mathcal{I}m(z')\end{matrix}\right.

Exercice:

  1. Ecrire sous forme algébrique les nombres complexes suivants :

    • a=(1+2i)2a=(1+2i)^2
    • b=(5+i)(32i)b=(5+i)(3-2i)
    • c=5i(3+2i)c=5i(3+2i)
  2. Soit xx un nombre réel posons : z=x+1+i(x2x)z=x+1+i(x^2-x)

a) Déterminer x pour que z soit réel

b) Déterminer x pour que z soit imaginaire pur.

Correction:

1.

a=(1+2i)2=12+2×1×2i+(2i)2=1+4i4=3+4ib=(5+i)(32i)=1510i+3i2i2=157i+2=177ic=5i(3+2i)=15i+10i2=10+15i\begin{aligned} a&=(1+2i)^2=1^2+2\times1\times2i+(2i)^2\\&=1+4i-4=-3+4i\\ b&=(5+i)(3-2i)\\&=15-10i+3i-2i^2\\&=15-7i+2=17-7i\\ c&=5i(3+2i)=15i+10i^2\\&=-10+15i \end{aligned}

  1. Soit xRx\in\R ; z=x+1+i(x2x)z=x+1+i(x^2-x)

a/

zRIm(z)=0x2x=0x(x1)=0x=0 ou x=1\begin{aligned} z\in\R &\Longleftrightarrow \mathcal{I}m(z)=0 \\ &\Longleftrightarrow x^2-x=0 \\ &\Longleftrightarrow x(x-1)=0 \\ &\Longleftrightarrow x=0 \text{ ou } x=1 \end{aligned}

b/

ziRRe(z)=0x+1=0x=1\begin{aligned} z\in i\R &\Longleftrightarrow \mathcal{R}e(z)=0 \\ &\Longleftrightarrow x+1=0 \\ &\Longleftrightarrow x=-1 \end{aligned}

Proposition:

Si AA, BB et CC trois points du plan complexe (P) d’affixes respectivement,zAz_A, zBz_B et zCz_C, alors :

  1. l’affixe du vecteur AB\overrightarrow{AB} est : zBzAz_B-z_A et on a AB=AB=zBzAAB=||\overrightarrow{AB}||=|z_B-z_A|
  2. l’affixe de II, milieu de [AB][AB] est : zI=zA+zB2z_I=\dfrac{z_A+z_B}{2}
  3. Si ACA\ne C. les points AA,BB et CC sont alignés si et seulement si zBzAzCzAR\dfrac{z_B-z_A}{z_C-z_A}\in\R

Preuve:

AB=OBOA    zAB=zBzA\overrightarrow{AB}=\overrightarrow{OB}-\overrightarrow{OA} \implies z_{\overrightarrow{AB}}=z_B-z_A

II est milieu de [AB][AB] alors

    IA+IB=0    zAzI+zBzI=0    2zI=zA+zB\begin{aligned} &\implies\overrightarrow{IA}+\overrightarrow{IB}=\vec{0}\\ &\implies z_A-z_I+z_B-z_I=0\\& \implies 2z_I=z_A+z_B \end{aligned} les points A,B et C sont aligneˊ    kR : AB=kAC\begin{align*} &\text{les points A,B et C sont alignés }\\ &\iff \exists k \in \R ~ : ~ \overrightarrow{AB}=k\overrightarrow{AC} \end{align*} AB=kAC    zBzA=k(zCzA)    zBzAzCzA=k    zBzAzCzAR\begin{align*} \overrightarrow{AB}=k\overrightarrow{AC}&\iff z_B-z_A=k(z_C-z_A)\\ &\iff \dfrac{z_B-z_A}{z_C-z_A}=k\\ &\iff \dfrac{z_B-z_A}{z_C-z_A}\in \R \end{align*}

Exercice: Soient A et B et C trois points dont les affixes respectivement sont : zA=1+i   ,   zB=2i    et    zC=22iz_A=-1+i~~~,~~~ z_B=2i ~~~ \text{ et } ~~~ z_C=2-2i

  1. Déterminer l'affixe de II milieu de [BC][BC]
  2. Les points AA, BB et CC sont ils alignés?
  3. Calculer zAzB|z_A-z_B| , zAzC|z_A-z_C| et zCzB|z_C-z_B| puis conculre.

Correction:

  1. zI=zB+zC2=2i+22i2=1z_I=\dfrac{z_B+z_C}{2}=\dfrac{2i+2-2i}{2}=1
zBzAzCzA=2i+1i22i+1i=i+133i=(i+1)(3+3i)(33i)(3+3i)=3i3+3+3i32(3i)2=6i9+9=13i\begin{align*} \dfrac{z_B-z_A}{z_C-z_A}&=\dfrac{2i+1-i}{2-2i+1-i}\\ &=\dfrac{i+1}{3-3i}=\dfrac{(i+1)(3+3i)}{(3-3i)(3+3i)} \\&=\dfrac{3i-3+3+3i}{3^2-(3i)^2} \\&=\dfrac{6i}{9+9}=\dfrac13 i \end{align*}

Comme zBzAzCzAR\dfrac{z_B-z_A}{z_C-z_A}\notin\R,alors les points AA, BB et CC ne sont pas alignés

zAzB=1+i2i=1i=(1)2+(1)2=2\begin{align*} |z_A-z_B|&=|-1+i-2i|\\&=|-1-i|\\&=\sqrt{(-1)^2+(-1)^2}\\&=\sqrt{2}\\ \end{align*} zAzC=1+i2+2i=3+3i=(3)2+(3)2=18\begin{align*} |z_A-z_C|&=|-1+i-2+2i|\\&=|-3+3i|\\&=\sqrt{(-3)^2+(3)^2}\\&=\sqrt{18} \end{align*} zCzB=22i2i=24i=(2)2+(4)2=20\begin{align*} |z_C-z_B|&=|2-2i-2i|\\&=|2-4i|\\&=\sqrt{(2)^2+(-4)^2}\\&=\sqrt{20} \end{align*}

Conclusion :

  • AB=zAzB=2AB=|z_A-z_B|=\sqrt{2}
  • AC=zAzC=18AC=|z_A-z_C|=\sqrt{18}
  • BC=zCzB=20BC=|z_C-z_B|=\sqrt{20}

Donc AB2=2AB^2=2 et AC2=18AC^2=18 et BC2=20BC^2=20

Alors AB2+AC2=BC2AB^2+AC^2=BC^2

D'aprés la réciproque de Pythagore le triangle ABCABC est rectangle en AA

4) Conjugué d'un nombre complexe

Définition

Le conjugueˊ\color{blue}\bf \text{conjugué} de z=a+ibz = a + i b est zˉ=aib\bar{z} = a - i b

OvuM(z)M(z)ab-ba

Proposition : Soit z=x+iyz=x+iy un nombre complexe tel que xx et yy sont des réels.

  • zˉˉ=z\bar{\bar{z}}=z
  • z+zˉ=2Re(z)z+\bar{z}=2\mathcal{R}e(z) et zzˉ=2iIm(z)z-\bar{z}=2i\mathcal{I}m(z)
  • z.zˉ=x2+y2z.\bar{z}=x^2+y^2
  • zRz=zˉz\in\R \Leftrightarrow z=\bar{z}
  • ziRz=zˉz\in i\R \Leftrightarrow z=-\bar{z}

Preuve :

Soit z=x+iyz=x+iy alors zˉ=xiy\bar{z}=x-iy

zˉˉ=xiy=x+i(y)=xi(y)=x+iy=z\begin{aligned} \quad\bullet \quad \bar{\bar{z}}&=\overline{x-iy}=\overline{x+i(-y)}\\&=x-i(-y)=x+iy=z \end{aligned}

z+zˉ=x+iy+xiy=2x=2Re(z)\begin{aligned} \quad\bullet \quad z+\bar{z}&=x+iy+x-iy\\&=2x=2\mathcal{R}e(z) \end{aligned}

zzˉ=x+iy(xiy)=x+iyx+iy=2iy=2iIm(z)\begin{aligned} \quad\bullet \quad z-\bar{z}&=x+iy-(x-iy)\\&=x+iy-x+iy\\&=2iy=2i\mathcal{I}m(z) \end{aligned}

z.zˉ=(x+iy)(xiy)=x2ixy+ixyi2y2=x2+y2\begin{aligned} \quad\bullet \quad z.\bar{z}&=(x+iy)(x-iy)\\&=x^2-ixy+ixy-i^2y^2\\&=x^2+y^2 \end{aligned}

z=zˉx+iy=xiy2iy=0y=0Im(z)=0zR\begin{aligned} \quad\bullet \quad z=\bar{z} &\Leftrightarrow x+iy=x-iy \\&\Leftrightarrow 2iy=0 \\&\Leftrightarrow y=0 \\ &\Leftrightarrow \mathcal{I}m(z)=0 \\ &\Leftrightarrow z\in\R \end{aligned}

z=zˉx+iy=x+iy2x=0x=0Re(z)=0ziR\begin{aligned} \quad\bullet \quad z=-\bar{z} &\Leftrightarrow x+iy=-x+iy \\ &\Leftrightarrow 2x=0\\ &\Leftrightarrow x=0 \\ &\Leftrightarrow \mathcal{R}e(z)=0\\ &\Leftrightarrow z\in i\R \end{aligned}

Proposition : Soient zz et zz' deux nombres complexes, et nn un entier naturel :

  • z+z=zˉ+zˉ\overline{z+z'}=\bar{z}+\bar{z'}
  • z.z=zˉ.zˉ\overline{z.z'}=\bar{z}.\bar{z'}
  • zn=(zˉ)n\overline{z^n}=(\bar{z})^n
  • (zz)=zˉzˉ\overline{(\dfrac{z}{z'})}=\dfrac{\bar{z}}{\bar{z'}} avec z0z'\ne0

Exercice : Ecrire sous forme algébrique les nombres complexes suivants : a=23+2i   ;;   b=1+i53ia=\dfrac{2}{3+2i} ~~~ ;; ~~~ b=\dfrac{1+i}{5-3i}

Correction :

a=23+2i=2(32i)(3+2i)(32i)=64i32(2i)2=64i9(4)=64i13=613413i\begin{aligned} a&=\dfrac{2}{3+2i}=\dfrac{2(3-2i)}{(3+2i)(3-2i)}\\&=\dfrac{6-4i}{3^2-(2i)^2}=\dfrac{6-4i}{9-(-4)}\\&=\dfrac{6-4i}{13}=\dfrac{6}{13}-\dfrac{4}{13}i \end{aligned} b=1+i53i=(1+i)(5+3i)(53i)(5+3i)=5+3i+5i+3i252(3i)2=5+8i325(9)=2+8i34=234+834i=117+417i\begin{aligned} b&=\dfrac{1+i}{5-3i}=\dfrac{(1+i)(5+3i)}{(5-3i)(5+3i)}\\ &=\dfrac{5+3i+5i+3i^2}{5^2-(3i)^2}\\ &=\dfrac{5+8i-3}{25-(-9)}=\dfrac{2+8i}{34}\\ &=\dfrac{2}{34}+\dfrac{8}{34}i=\dfrac{1}{17}+\dfrac{4}{17}i \end{aligned}

II. Forme trigonométrique d'un nombre complexe

1) Module d’un nombre complexe

Définition

Le module\color{blue}\bf \text{module} de z=a+ibz = a + i b est le réel positif z=a2+b2|z| = \sqrt{a^2 + b^2}.

Comme z×zˉ=(a+ib)(aib)=a2+b2z \times \bar z = (a+i b)(a-i b) = a^2+b^2 alors le module vaut aussi z=zzˉ|z| = \sqrt{z\bar z}.

|z|0z=a+ibab

Exemples : 3+4i=32+42=25=5\quad\bullet\quad|3+4i|=\sqrt{3^2+4^2}=\sqrt{25}=5

1i=12+(1)2=2\quad\bullet\quad|1-i|=\sqrt{1^2+(-1)^2}=\sqrt{2}

52i=52+(2)2=29\quad\bullet\quad|5-2i|=\sqrt{5^2+(-2)^2}=\sqrt{29}.

5=5\quad\bullet\quad|-5|=5

9i=02+92=81=9\quad\bullet\quad|9i|=\sqrt{0^2+9^2}=\sqrt{81}=9.

Proposition : Soit nn un entier relatif, pour tous zz et zz' nombres complexes on a :

  • z2=z.zˉ|z^2|=z.\bar{z} et z=z=zˉ|z|=|-z|=|\bar{z}|
  • z.z=z.z|z.z'|=|z|.|z'| et zn=zn|z^n|=|z|^n
  • zz=zz|\dfrac{z}{z'}|=\dfrac{|z|}{|z'|} avec z0z'\ne 0
  • z+zz+z|z+z'|\le |z|+|z'|

Exercice : Calculer le module de z dans les cas suivants:

a=3+i   ;;   b=23ia=3+i ~~~;; ~~~ b=\sqrt{2}-3i c=1+2i13i   et   d=(1+2i)3c=\dfrac{1+\sqrt{2}i}{1-3i} ~~~ et ~~~ d=(1+2i)^3

Correction : a=3+i=32+12=9+1=10\begin{aligned} \quad \bullet\quad |a|&=|3+i|=\sqrt{3^2+1^2}\\&=\sqrt{9+1}=\sqrt{10} \end{aligned}

b=23i=22+(3)2=11\begin{aligned} \quad \bullet\quad |b|&=|\sqrt{2}-3i |\\&=\sqrt{\sqrt{2}^2+(-3)^2}=\sqrt{11} \end{aligned}

c=1+2i13i=1+2i13i=12+2212+(3)2=3010\begin{aligned} \quad \bullet\quad |c|&=\left|\dfrac{1+\sqrt{2}i}{1-3i}\right|=\dfrac{|1+\sqrt{2}i|}{|1-3i|} \\&=\dfrac{\sqrt{1^2+\sqrt{2}^2}}{\sqrt{1^2+(-3)^2}}=\dfrac{\sqrt{30}}{10} \end{aligned}

d=(1+2i)3=1+2i3=12+223=53=55\begin{aligned} \quad \bullet\quad |d| &=|(1+2i)^3|=|1+2i|^3 \\&=\sqrt{1^2+2^2}^3\\&=\sqrt{5}^3=5\sqrt{5} \end{aligned}

2) Argument d’un nombre complexe non nul

Définition : Le plan complexe est rapporté un repère orthonormé direct (O,u,v)(O,\vec{u},\vec{v})

Soit z un nombre complexe non nul et M(z)M(z) son image.

On appelle argument du nombre complexe z, noté arg(z)arg(z), toute mesure en radians de l'angle orienté : (u,OM^)(\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OM}}) et on écrit :

arg(z)(u,OM) [2π]arg(z)\equiv (\overline{\vec{u},\overrightarrow{OM}})~ [2\pi]
OvuM(z)abarg(z)|z|

Remarque : le complexe nul n'a pas d'argument

Exercice

Le plan complexe est menu d’un repère orthonormé (O,u,v)(O,\vec{u},\vec{v})

on considère les points A ,B ,C ,D et E qui ont pour affixes :

zA=3   ,  zB=2i   ,  zC=1+iz_A = 3 ~~~ , ~~ z_B = −2i ~~~, ~~ z_C = 1 + i zD=3i   et   zE=3z_D = 3i ~~~ et ~~~ z_E = −3
  1. Représenter les points A ,B ,C ,D et E dans Le plan complexe
  2. on utilisant la représention déterminer l’argument des complexes : zAz_A , zBz_B , zCz_C , zDz_D et zEz_E

Correction

1/

uvABCDE

2/

arg(zA)(u,OA^)[2π]arg(zA)0[2π]\begin{aligned}\bullet\quad & arg(z_A) \equiv (\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OA}})[2\pi] \\&\Longrightarrow arg(z_A) \equiv 0 [2\pi] \end{aligned}

arg(zB)(u,OB^)[2π]arg(zB)π2[2π]\begin{aligned}\bullet\quad & arg(z_B) \equiv (\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OB}})[2\pi] \\&\Longrightarrow arg(z_B) \equiv -\dfrac{\pi}{2} [2\pi] \end{aligned}

arg(zC)(u,OC^)[2π]arg(zC)π4[2π]\begin{aligned}\bullet\quad & arg(z_C) \equiv (\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OC}})[2\pi] \\&\Longrightarrow arg(z_C) \equiv \dfrac{\pi}{4} [2\pi] \end{aligned}

arg(zD)(u,OD^)[2π]arg(zD)π2[2π]\begin{aligned}\bullet\quad & arg(z_D) \equiv (\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OD}})[2\pi]\\ &\Longrightarrow arg(z_D) \equiv \dfrac{\pi}{2} [2\pi] \end{aligned}

arg(zE)(u,OE^)[2π]arg(zE)π[2π]\begin{aligned}\bullet\quad & arg(z_E) \equiv (\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OE}})[2\pi] \\ &\Longrightarrow arg(z_E) \equiv \pi [2\pi] \end{aligned}


Propriété Soient zCz\in \mathbb{C} et yRy\in \R

  • zRarg(z)π[2π]z\in \R^*_- \Leftrightarrow arg(z) \equiv \pi [2\pi]
  • zR+arg(z)0[2π]z\in \R^*_+ \Leftrightarrow arg(z) \equiv 0 [2\pi]
  • arg(iy)π2[2π]arg(iy) \equiv \dfrac{\pi}{2} [2\pi] si y>0y>0
  • arg(iy)π2[2π]arg(iy) \equiv -\dfrac{\pi}{2} [2\pi] si y<0y<0

Propriété Soit z un nombre complexe non nul, on a :

  • arg(zˉ)arg(z) [2π]arg(\bar{z}) \equiv -arg(z)~[2\pi]
  • arg(z)arg(z) [2π]arg(-z) \equiv arg(z)~[2\pi]
  • arg(zˉ)πarg(z) [2π]arg(-\bar{z}) \equiv \pi-arg(z)~[2\pi]

3) Forme trigonométrique d'un nombre complexe non nul

soit z=a+biz = a+ bi un nombre complexe no nul.et M(z)M(z) son image dans un repère orthonormé (O,u,v)(O,\vec{u},\vec{v})

OvuM(z)abarg(z)|z|

On a arg(z)θ[2π]arg(z) \equiv \theta [2\pi] et z=a2+b2|z|=\sqrt{a^2+b^2}

z=a+bi=z(az+bzi)z=a+bi=|z|\left(\dfrac{a}{|z|}+\dfrac{b}{|z|}i\right)

et on a :

cos(θ)=az    et    sin(θ)=bzcos(\theta)=\dfrac{a}{|z|} ~~~~ et ~~~~ sin(\theta)=\dfrac{b}{|z|}

Donc :

z=z(cos(θ)+i.sin(θ))z=|z|\left(cos(\theta)+i.sin(\theta)\right)

Cette écriture s'appelle la forme trigonométrique du nombre complexe non nul z et on a : arg(z)θ [2π]arg(z)\equiv \theta ~[2\pi]


Applicaation

Donner la forme trigonométrique du nombre complexe z dans les cas suivants :

z1=3+i  ,  z2=1i  z_1=\sqrt{3}+ i ~~ , ~~ z_2 = 1-i ~~ z3=3+i  ,  z4=232iz_3 =-\sqrt{3}+i ~~ , ~~ z_4 =-2\sqrt{3} - 2i

Correction :

  • La forme trigonométrique de z1=3+iz_1=\sqrt{3}+ i ? z1=32+12=2|z_1|=\sqrt{\sqrt{3}^2+1^2}=2 z1=3+i=2[32+i12]=2[cos(π6)+isin(π6)]\begin{aligned} z_1&=\sqrt{3}+ i=2\left[\dfrac{\sqrt{3}}{2}+i\dfrac{1}{2}\right]\\ &=2\left[\cos(\dfrac{\pi}{6})+i\sin(\dfrac{\pi}{6})\right] \end{aligned}

  • La forme trigonométrique de z2=1iz_2=1 - i ? z2=12+(1)2=2|z_2|=\sqrt{1^2+(-1)^2}=\sqrt{2}

    z2=1i=2(12i12)=2[cos(π4)isin(π4)]=2[cos(π4)+isin(π4)]\begin{aligned} z_2&=1-i=\sqrt{2}(\dfrac{1}{\sqrt{2}}-i\dfrac{1}{\sqrt{2}})\\ &=\sqrt{2}\left[\cos(\dfrac{\pi}{4})-i\sin(\dfrac{\pi}{4})\right] \\&=\sqrt{2}\left[\cos(-\dfrac{\pi}{4})+i\sin(-\dfrac{\pi}{4})\right] \end{aligned}

  • La forme trigonométrique de z3=3+iz_3=-\sqrt{3}+i ? z3=(3)2+12=2|z_3|=\sqrt{(-\sqrt{3})^2+1^2}=2

    z3=3+i=2[32+i12]=2[cos(π6)+isin(π6)]=2[cos(ππ6)+isin(ππ6)]=2[cos(5π6)+isin(5π6)]\begin{aligned} z_3&=-\sqrt{3}+i=2\left[-\dfrac{\sqrt{3}}{2}+i\dfrac{1}{2}\right]\\ &=2\left[-\cos(\dfrac{\pi}{6})+i\sin(\dfrac{\pi}{6})\right] \\&=2\left[\cos(\pi-\dfrac{\pi}{6})+i\sin(\pi-\dfrac{\pi}{6})\right] \\&=2\left[\cos(\dfrac{5\pi}{6})+i\sin(\dfrac{5\pi}{6})\right] \end{aligned}

  • La forme trigonométrique de z4=232iz_4=-2\sqrt{3} - 2i ? z4=(23)2+(2)2=4|z_4|=\sqrt{(-2\sqrt{3})^2+(-2)^2}=4

    z4=232i=4[234i24]=4[32i12]=4[cos(π6)isin(π6)]=4[cos(π+π6)+isin(π+π6)]=4[cos(7π6)+isin(7π6)]\begin{aligned} z_4&=-2\sqrt{3} - 2i\\\\ &=4\left[-\dfrac{2\sqrt{3}}{4}-i\dfrac{2}{4}\right]\\ \\&=4\left[-\dfrac{\sqrt{3}}{2}-i\dfrac{1}{2}\right] \\ \\&=4\left[-\cos(\dfrac{\pi}{6})-i\sin(\dfrac{\pi}{6})\right] \\ \\&=4\left[\cos(\pi+\dfrac{\pi}{6})+i\sin(\pi+\dfrac{\pi}{6})\right]\\\\ &=4\left[\cos(\dfrac{7\pi}{6})+i\sin(\dfrac{7\pi}{6})\right] \end{aligned}

Propriété

Soient zz et zz' deux nombres complexes non nuls, on a :

  • arg(z.z)arg(z)+arg(z) [2π]arg(z. z') \equiv arg(z)+arg(z')~[2\pi]
  • arg(zz)arg(z)arg(z) [2π]arg(\dfrac{z}{z'}) \equiv arg(z)-arg(z')~[2\pi]
  • arg(zn)n.arg(z) [2π]arg(z^n) \equiv n.arg(z)~[2\pi]

Exercice :

  1. Ecrire sous forme trigonométrique les nombres complexes suivants : z1=3+i1i et z2=(1+i)3z_1=\dfrac{\sqrt{3}+i}{1-i}\text{ et }z_2=(1+i)^3

  2. soient z=1+iz=1+i et z=3iz'=\sqrt{3}-i

    a. écrire zz et zz’ sous forme trigonométrique

    b. écrire z×zz\times z' sous forme trigonométrique et algébrique

    c. déduire la valeur de cos(π12)\cos(\dfrac{\pi}{12}) et sin(π12)\sin(\dfrac{\pi}{12})

Correction :

1.

Forme trigo de z1=3+i1iz_1=\dfrac{\sqrt{3}+i}{1-i} ?

3+i=32+12=2\quad\star |\sqrt{3}+i|=\sqrt{\sqrt3^2+1^2}=2 1i=12+(1)2=2\quad\star |1-i|=\sqrt{1^2+(-1)^2}=\sqrt2

Donc

3+i=2(32+12i)=2(cos(π6)+isin(π6))1i=2(22i22)=2(cos(π4)+isin(π4))\begin{aligned} \sqrt{3}+i&=2\left(\frac{\sqrt3}2+\frac12i\right)\\ &=2\left(\cos(\dfrac{\pi}{6})+i\sin(\dfrac{\pi}{6})\right)\\ 1-i&=\sqrt2\left( \dfrac{\sqrt{2}}{2}-i\dfrac{\sqrt{2}}{2} \right)\\ &=\sqrt2\left( \cos(\dfrac{-\pi}{4})+i\sin(-\dfrac{\pi}{4}) \right) \end{aligned}

et donc

{arg(3+i)π6[2π]arg(1i)π4[2π]\left\{ \begin{matrix} arg(\sqrt{3}+i)\equiv \dfrac{\pi}{6}[2\pi] \\\\ arg(1-i)\equiv -\dfrac{\pi}{4}[2\pi] \end{matrix} \right.

z1=3+i1i=22=2|z_1|=\dfrac{|\sqrt3+i|}{|1-i|}=\dfrac{2}{\sqrt2}=\sqrt2\\

arg(z1)arg(3+i1i) [2π]arg(3+i)arg(1i) [2π]π6+π4  [2π]5π12  [2π]\begin{aligned} \arg(z_1)&\equiv \arg\left(\dfrac{\sqrt{3}+i}{1-i}\right) ~ [2\pi] \\ &\equiv \arg(\sqrt{3}+i)-\arg(1-i) ~ [2\pi]\\ &\equiv \dfrac{\pi}{6}+\dfrac{\pi}{4} ~~[2\pi]\\ &\equiv\dfrac{5\pi}{12}~~[2\pi] \end{aligned}

Finalement :

z1=z1(cos(θ)+isin(θ))=2(cos(5π12)+isin(5π12))\begin{aligned} z_1&=|z_1|(\cos(\theta)+i\sin(\theta))\\ &=\sqrt{2}\left(\cos(\dfrac{5\pi}{12})+i\sin(\dfrac{5\pi}{12})\right) \end{aligned}


Forme trigo de z2=(1+i)3z_2=(1+i)^3 ?

z2=(1+i)3=(1+i)3=(12+12)3=23=22\begin{aligned} |z_2|&=|(1+i)^3|=|(1+i)|^3\\ &=\left(\sqrt{1^2+1^2}\right)^3\\ &=\sqrt{2}^3=2\sqrt{2} \end{aligned}

arg(z2)=arg((1+i)3)3arg(1+i)  [2π]\begin{aligned} \arg(z_2)&=\arg((1+i)^3) \\ &\equiv 3\arg(1+i) ~~[2\pi] \end{aligned}

Cherchons arg(1+i)\arg(1+i)

1+i=2(22+i22)=2(cos(π4)+isin(π4))\begin{aligned} 1+i&=\sqrt{2}(\dfrac{\sqrt{2}}{2}+i\dfrac{\sqrt{2}}{2})\\ &=\sqrt{2}(\cos(\dfrac{\pi}{4})+i\sin(\dfrac{\pi}{4})) \end{aligned}

Donc arg(1+i)π4  [2π]\arg(1+i)\equiv \dfrac{\pi}{4} ~~[2\pi]

arg(z2)3π4  [2π]\arg(z_2) \equiv \dfrac{3\pi}{4} ~~[2\pi]

Finalement z2=z2(cos(θ)+isin(θ))=22(cos(3π4)+isin(3π4))\begin{aligned} z_2 &=|z_2|(\cos(\theta)+i\sin(\theta))\\ &=2\sqrt{2}(\cos(\dfrac{3\pi}{4})+i\sin(\dfrac{3\pi}{4})) \end{aligned}


2/a/ Forme trigo de z=1+iz=1+i ?

1+i=2(22+i22)=2(cos(π4)+isin(π4))\begin{aligned} 1+i&=\sqrt{2}(\dfrac{\sqrt{2}}{2}+i\dfrac{\sqrt{2}}{2})\\ &=\sqrt{2}(\cos(\dfrac{\pi}{4})+i\sin(\dfrac{\pi}{4})) \end{aligned}


Forme trigo de z=3iz'=\sqrt{3}-i ?

z=3i=32+(1)2=2|z'|=|\sqrt{3}-i|=\sqrt{\sqrt{3}^2+(-1)^2}=2

z=2(32i12)=2(cos(π6)isin(π6))=2(cos(π6)+isin(π6))\begin{aligned} z'&=2\left(\dfrac{\sqrt{3}}{2}-i\dfrac{1}{2}\right)\\ &=2\left(\cos(\dfrac{\pi}{6})-i\sin(\dfrac{\pi}{6})\right)\\ &=2\left(\cos(-\dfrac{\pi}{6})+i\sin(-\dfrac{\pi}{6})\right) \end{aligned}


b/ Forme trigo de z.zz.z' ?

z.z=z.z(cos(θ)+isin(θ))z.z'=|z.z'|(\cos(\theta)+i\sin(\theta)) avec θarg(z.z)  [2π]\theta \equiv \arg(z.z') ~~[2\pi]

On a z.z=z.z=2×2=22|z.z'|=|z|.|z'|=\sqrt{2}\times2=2\sqrt{2}

et arg(z.z)arg(z)+arg(z)  [2π]\arg(z.z') \equiv \arg(z)+\arg(z') ~~[2\pi]

arg(z.z)π4+(π6)  [2π]\arg(z.z') \equiv \dfrac{\pi}{4}+(-\dfrac{\pi}{6}) ~~[2\pi]

Donc arg(z.z)π12  [2π]\arg(z.z') \equiv \dfrac{\pi}{12} ~~[2\pi]

z.z=z.z(cos(θ)+isin(θ))=22(cos(π12)+isin(π12))\begin{aligned} z.z'&=|z.z'|(\cos(\theta)+i\sin(\theta))\\ &=2\sqrt{2}\left(\cos(\dfrac{\pi}{12})+i\sin(\dfrac{\pi}{12})\right) \end{aligned}


Forme algébrique de z.zz.z'

z.z=(1+i)(3i)=3i+i3+1=3+1+i(31)\begin{aligned} z.z'&=(1+i)(\sqrt{3}-i)\\ &=\sqrt{3}-i+i\sqrt{3}+1\\ &=\sqrt{3}+1+i(\sqrt{3}-1) \end{aligned}


c/

On a

z.z=22(cos(π12)+isin(π12))z.z'=2\sqrt{2}\left(\cos(\dfrac{\pi}{12})+i\sin(\dfrac{\pi}{12})\right)

et

z.z=3+1+i(31)=22(3+122+i3122)=22(6+24+i624)\begin{align*} z.z'&=\sqrt{3}+1+i(\sqrt{3}-1) \\ &=2\sqrt{2}\left(\dfrac{\sqrt{3}+1}{2\sqrt{2}}+i\dfrac{\sqrt{3}-1}{2\sqrt{2}}\right) \\ &=2\sqrt{2}\left(\dfrac{\sqrt{6}+\sqrt{2}}{4}+i\dfrac{\sqrt{6}-\sqrt{2}}{4}\right) \end{align*}

Donc :

{cos(π12)=6+24sin(π12)=624\left\{ \begin{matrix} \cos(\dfrac{\pi}{12})= \dfrac{\sqrt{6}+\sqrt{2}}{4}\\\\ \sin(\dfrac{\pi}{12})=\dfrac{\sqrt{6}-\sqrt{2}}{4} \end{matrix} \right.

III. Angle de deux vecteurs

Propriété : Soient A,B deux points du plan complexe (P), d’affixes respectivement zAz_A et zBz_B

(u,AB)arg(zBzA) [2π](\vec{u},\overrightarrow{AB}) \equiv arg(z_B-z_A)~[2\pi]

Preuve Par définition de l'argument

Propriété : Soient A,B,C et D quatre points du plan complexe (P), d’affixes respectivement zAz_A , zBz_B ,zcz_c et zDz_D avec zBzAz_B\ne z_A

  • (AB,AC)arg(zCzAzBzA) [2π](\overrightarrow{AB},\overrightarrow{AC}) \equiv arg(\dfrac{z_C-z_A}{z_B-z_A})~[2\pi]
  • (AB,CD)arg(zDzCzBzA) [2π](\overrightarrow{AB},\overrightarrow{CD}) \equiv arg(\dfrac{z_D-z_C}{z_B-z_A})~[2\pi]

Preuve

En utilisant la relation de Chasles

(AB,AC)=(AB,u)+(u,AC)=(u,AC)(u,AB)=arg(zAC)arg(zAB)arg(zCzA)arg(zBzA) [2π]\begin{align*} (\overrightarrow{AB},\overrightarrow{AC}) &= (\overrightarrow{AB},\vec{u})+(\vec{u},\overrightarrow{AC}) \\ &= (\vec{u},\overrightarrow{AC})-(\vec{u},\overrightarrow{AB}) \\ &= arg(z_{\overrightarrow{AC}})-arg(z_{\overrightarrow{AB}})\\ &\equiv arg(z_C-z_A)-arg(z_B-z_A)~[2\pi] \end{align*}

Alors :

(AB,AC)arg(zCzCzBzA) [2π](\overrightarrow{AB},\overrightarrow{AC}) \equiv arg(\dfrac{z_C-z_C}{z_B-z_A})~[2\pi]

Conséquences :

  • les points A,B et C sont alignés si et seulement si, on a :
arg(zCzAzBzA)0 [2π]   ou   arg(zCzAzBzA)π [2π] arg(\dfrac{z_C-z_A}{z_B-z_A})\equiv 0~[2\pi] ~~~ou ~~~arg(\dfrac{z_C-z_A}{z_B-z_A})\equiv \pi~[2\pi]
  • les droites (AB)(AB) et (CD)(CD) sont parallèles si et seulement si , on a :
arg(zDzCzBzA)0 [2π]   ou   arg(zDzCzBzA)π [2π] arg(\dfrac{z_D-z_C}{z_B-z_A})\equiv 0~[2\pi] ~~~ou ~~~arg(\dfrac{z_D-z_C}{z_B-z_A})\equiv \pi~[2\pi]
  • les droites (AB)(AB) et (CD)(CD) sont perpendiculaires si et seulement si, on a :
arg(zDzCzBzA)π2 [2π]   ou   arg(zDzCzBzA)π2 [2π] arg(\dfrac{z_D-z_C}{z_B-z_A})\equiv \dfrac{\pi}{2}~[2\pi] ~~~ou ~~~arg(\dfrac{z_D-z_C}{z_B-z_A})\equiv -\dfrac{\pi}{2}~[2\pi]

Exercice : Soient A,B et C trois points d’affixes respectivement : a=2+2i3a=2+2i\sqrt{3} et b=4+4i3b=-4+4i\sqrt{3} et c=1+i3c=-1+i\sqrt{3}

  1. Déterminer l'argument de bcac\dfrac{b-c}{a-c}
  2. Déduire que (AC)(BC)(AC)\perp (BC)

Correction :

1/

bcac=4+4i3+1i32+2i3+1i3=3+3i33+i3=(3+3i3)(3i3)(3+i3)(3i3)=9+3i3+9i3+932+32=i3\begin{align*} \dfrac{b-c}{a-c}&= \dfrac{-4+4i\sqrt{3}+1-i\sqrt{3}}{2+2i\sqrt{3}+1-i\sqrt{3}} \\ &=\dfrac{-3+3i\sqrt{3}}{3+i\sqrt{3}} \\ &=\dfrac{(-3+3i\sqrt{3})(3-i\sqrt{3})}{(3+i\sqrt{3})(3-i\sqrt{3})} \\ &=\dfrac{-9+3i\sqrt{3}+9i\sqrt{3}+9}{3^2+\sqrt{3}^2} \\ &=i\sqrt{3} \end{align*}

Donc : arg(bcac)π2  [2π]\arg(\dfrac{b-c}{a-c})\equiv \dfrac{\pi}{2} ~~[2\pi]


2/ (AC)(BC)\quad (AC)\perp (BC) ?

(CA,CB^)arg(bcac)  [2π](\widehat{\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CB}}) \equiv \arg(\dfrac{b-c}{a-c}) ~~[2\pi] (CA,CB^)π2  [2π](\widehat{\overrightarrow{CA},\overrightarrow{CB}}) \equiv \dfrac{\pi}{2} ~~[2\pi]

Donc (AC)(BC)(AC)\perp (BC)


Exercice (Nat 2013 S.O) : On considère dans le plan complexe muni d'un repère orthonormé direct (O,u,v)(O,\vec{u},\vec{v}), les points AA , BB , CC et DD d'affixes respectives : a=7+2ia=7+2i , b=4+8ib=4+8i , c=2+5ic=-2+5i et d=10+11id=10+11i

  1. Calculer dcbc\dfrac{d-c}{b-c} puis déduire que les points BB , CC et DD sont alignés.
  2. a. vérifie que (1+i)(3+6i)=9+3i(1+i)(-3+6i)=-9+3i, puis montrer que caba=1+i\dfrac{c-a}{b-a}=1+i b. Ecrire le nombre 1+i1+i sous forme trigonométrique. c. En déduire que AC=AB2AC=AB\sqrt{2}; et donner une mesure de l'angle orienté (AB,AC)^\widehat{(\overrightarrow{AB},\overrightarrow{AC})}

Correction : A(a)A(a) , B(b)B(b) , C(c)C(c) et D(d)D(d) avec : a=7+2ia=7+2i , b=4+8ib=4+8i , c=2+5ic=-2+5i et d=10+11id=10+11i

1/

dcbc=10+11i(2+5i)4+8i(2+5i)=12+6i6+3i=6(2+i)3(2+i)=2\begin{aligned} \dfrac{d-c}{b-c}&=\dfrac{10+11i-(-2+5i)}{4+8i-(-2+5i)}\\ &=\dfrac{12+6i}{6+3i}=\dfrac{6(2+i)}{3(2+i)}=2 \end{aligned}

Comme dcbc=2R\dfrac{d-c}{b-c}=2\in\R , alors les points BB , CC et DD sont alignés.


2/a/

(1+i)(3+6i)=3+6i3i+6i2=3+3i6=9+3i\begin{aligned} (1+i)(-3+6i)&=-3+6i-3i+6i^2\\&=-3+3i-6\\ &=-9+3i \end{aligned}

caba=2+5i(7+2i)4+8i(7+2i)=9+3i3+6i=(1+i)(3+6i)3+6i=1+i\begin{aligned} \dfrac{c-a}{b-a}&=\dfrac{-2+5i-(7+2i)}{4+8i-(7+2i)}\\ &=\dfrac{-9+3i}{-3+6i}\\ &=\dfrac{(1+i)(-3+6i)}{-3+6i}\\ &=1+i \end{aligned}


b/ Forme trigo de 1+i1+i

1+i=12+12=2|1+i|=\sqrt{1^2+1^2}=\sqrt{2}

1+i=2(12+i12)=2(22+i22)=2(cos(π4)+isin(π4))\begin{aligned} 1+i&=\sqrt{2}\left(\dfrac{1}{\sqrt{2}}+i\dfrac{1}{\sqrt{2}}\right)\\ &=\sqrt{2}\left(\dfrac{\sqrt{2}}{2}+i\dfrac{\sqrt{2}}{2}\right) \\&=\sqrt{2}\left(\cos(\dfrac{\pi}{4})+i\sin(\dfrac{\pi}{4})\right) \end{aligned}


c/

On a : caba=1+i\dfrac{c-a}{b-a}=1+i

    caba=1+i=2\implies |\dfrac{c-a}{b-a}|=|1+i|=\sqrt{2}

    ACAB=2\implies \dfrac{AC}{AB}=\sqrt{2} ,

et donc AC=AB2AC=AB\sqrt{2}

  • On a :

arg(caba)=arg(1+i)π4  [2π]\arg(\dfrac{c-a}{b-a})=\arg(1+i) \equiv \dfrac{\pi}{4} ~~[2\pi]

Comme (AB,AC)arg(caba)  [2π](\overline{\overrightarrow{AB},\overrightarrow{AC}}) \equiv \arg(\dfrac{c-a}{b-a}) ~~[2\pi]

Alors :π4\dfrac\pi4 est une meseure de l'angle orienté (AB,AC^)(\widehat{\overrightarrow{AB},\overrightarrow{AC}})


Exercice :

Déterminer une forme trigonométrique du nombre complexe zz tel que : z=2etarg(iz)π4  [2π]|z|=2 \quad \text{et} \quad \arg(iz)\equiv \dfrac{\pi}{4}~~[2\pi]

Correction : La forme trigonométrique de zz tel que : z=2etarg(iz)π4  [2π]|z|=2 \quad \text{et} \quad \arg(iz)\equiv \dfrac{\pi}{4}~~[2\pi]

On sait que z=z(cos(θ)+isin(θ))z=|z|(\cos(\theta)+i\sin(\theta)) avec θarg(z)  [2π]\theta \equiv \arg(z) ~~[2\pi]

On a : arg(iz)π4  [2π]\arg(iz)\equiv \dfrac{\pi}{4}~~[2\pi] et arg(iz)arg(i)+arg(z)  [2π]\arg(iz)\equiv \arg(i)+\arg(z)~~[2\pi]

Donc arg(z)π4arg(i)  [2π]\arg(z) \equiv \dfrac{\pi}{4}-\arg(i)~~[2\pi]

Donc arg(z)π4π2  [2π]\arg(z) \equiv \dfrac{\pi}{4}-\dfrac{\pi}{2}~~[2\pi]

Donc arg(z)π4  [2π]\arg(z) \equiv -\dfrac{\pi}{4} ~~[2\pi]

Finalement la forme trigonométrique de zz est :

z=2(cos(π4)+isin(π4))z=2(\cos(-\dfrac{\pi}{4})+i\sin(-\dfrac{\pi}{4}))