Forme trigonométrique d'un nombre complexe

#2bacsef

1) Module d’un nombre complexe

Définition

Le module\bf \text{module} de z=a+ibz = a + i b est le réel positif z=a2+b2|z| = \sqrt{a^2 + b^2}.

Comme z×zˉ=(a+ib)(aib)=a2+b2z \times \bar z = (a+i b)(a-i b) = a^2+b^2 alors le module vaut aussi z=zzˉ|z| = \sqrt{z\bar z}.

|z|0z=a+ibab

Exemples : 3+4i=32+42=25=5\quad\bullet\quad|3+4i|=\sqrt{3^2+4^2}=\sqrt{25}=5

1i=12+(1)2=2\quad\bullet\quad|1-i|=\sqrt{1^2+(-1)^2}=\sqrt{2}

52i=52+(2)2=29\quad\bullet\quad|5-2i|=\sqrt{5^2+(-2)^2}=\sqrt{29}.

5=5\quad\bullet\quad|-5|=5

9i=02+92=81=9\quad\bullet\quad|9i|=\sqrt{0^2+9^2}=\sqrt{81}=9.

Proposition : Soit nn un entier relatif, pour tous zz et zz' nombres complexes on a :

  • z2=z.zˉ|z^2|=z.\bar{z} et z=z=zˉ|z|=|-z|=|\bar{z}|
  • z.z=z.z|z.z'|=|z|.|z'| et zn=zn|z^n|=|z|^n
  • zz=zz|\dfrac{z}{z'}|=\dfrac{|z|}{|z'|} avec z0z'\ne 0
  • z+zz+z|z+z'|\le |z|+|z'|

Exercice : Calculer le module de z dans les cas suivants:

a=3+i   ;;   b=23ia=3+i ~~~;; ~~~ b=\sqrt{2}-3i
c=1+2i13i   et   d=(1+2i)3c=\dfrac{1+\sqrt{2}i}{1-3i} ~~~ et ~~~ d=(1+2i)^3

Correction : a=3+i=32+12=9+1=10\begin{aligned} \quad \bullet\quad |a|&=|3+i|=\sqrt{3^2+1^2}\\&=\sqrt{9+1}=\sqrt{10} \end{aligned}

b=23i=22+(3)2=11\begin{aligned} \quad \bullet\quad |b|&=|\sqrt{2}-3i |\\&=\sqrt{\sqrt{2}^2+(-3)^2}=\sqrt{11} \end{aligned}

c=1+2i13i=1+2i13i=12+2212+(3)2=3010\begin{aligned} \quad \bullet\quad |c|&=\left|\dfrac{1+\sqrt{2}i}{1-3i}\right|=\dfrac{|1+\sqrt{2}i|}{|1-3i|} \\&=\dfrac{\sqrt{1^2+\sqrt{2}^2}}{\sqrt{1^2+(-3)^2}}=\dfrac{\sqrt{30}}{10} \end{aligned}

d=(1+2i)3=1+2i3=12+223=53=55\begin{aligned} \quad \bullet\quad |d| &=|(1+2i)^3|=|1+2i|^3 \\&=\sqrt{1^2+2^2}^3\\&=\sqrt{5}^3=5\sqrt{5} \end{aligned}

2) Argument d’un nombre complexe non nul

Définition : Le plan complexe est rapporté un repère orthonormé direct (O,u,v)(O,\vec{u},\vec{v})

Soit z un nombre complexe non nul et M(z)M(z) son image.

On appelle argument du nombre complexe z, noté arg(z)arg(z), toute mesure en radians de l’angle orienté : (u,OM^)(\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OM}}) et on écrit :

arg(z)(u,OM) [2π]arg(z)\equiv (\overline{\vec{u},\overrightarrow{OM}})~ [2\pi]
OvuM(z)abarg(z)|z|

Remarque : le complexe nul n’a pas d’argument

Exercice

Le plan complexe est menu d’un repère orthonormé (O,u,v)(O,\vec{u},\vec{v})

on considère les points A ,B ,C ,D et E qui ont pour affixes :

zA=3   ,  zB=2i   ,  zC=1+iz_A = 3 ~~~ , ~~ z_B = −2i ~~~, ~~ z_C = 1 + i
zD=3i   et   zE=3z_D = 3i ~~~ et ~~~ z_E = −3
  1. Représenter les points A ,B ,C ,D et E dans Le plan complexe
  2. on utilisant la représention déterminer l’argument des complexes : zAz_A , zBz_B , zCz_C , zDz_D et zEz_E

Correction

1/

uvABCDE

2/

arg(zA)(u,OA^)[2π]arg(zA)0[2π]\begin{aligned}\bullet\quad & arg(z_A) \equiv (\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OA}})[2\pi] \\&\Longrightarrow arg(z_A) \equiv 0 [2\pi] \end{aligned}

arg(zB)(u,OB^)[2π]arg(zB)π2[2π]\begin{aligned}\bullet\quad & arg(z_B) \equiv (\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OB}})[2\pi] \\&\Longrightarrow arg(z_B) \equiv -\dfrac{\pi}{2} [2\pi] \end{aligned}

arg(zC)(u,OC^)[2π]arg(zC)π4[2π]\begin{aligned}\bullet\quad & arg(z_C) \equiv (\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OC}})[2\pi] \\&\Longrightarrow arg(z_C) \equiv \dfrac{\pi}{4} [2\pi] \end{aligned}

arg(zD)(u,OD^)[2π]arg(zD)π2[2π]\begin{aligned}\bullet\quad & arg(z_D) \equiv (\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OD}})[2\pi]\\ &\Longrightarrow arg(z_D) \equiv \dfrac{\pi}{2} [2\pi] \end{aligned}

arg(zE)(u,OE^)[2π]arg(zE)π[2π]\begin{aligned}\bullet\quad & arg(z_E) \equiv (\widehat{\vec{u},\overrightarrow{OE}})[2\pi] \\ &\Longrightarrow arg(z_E) \equiv \pi [2\pi] \end{aligned}


Propriété Soient zCz\in \mathbb{C} et yRy\in \R

  • zRarg(z)π[2π]z\in \R^*_- \Leftrightarrow arg(z) \equiv \pi [2\pi]
  • zR+arg(z)0[2π]z\in \R^*_+ \Leftrightarrow arg(z) \equiv 0 [2\pi]
  • arg(iy)π2[2π]arg(iy) \equiv \dfrac{\pi}{2} [2\pi] si y>0y>0
  • arg(iy)π2[2π]arg(iy) \equiv -\dfrac{\pi}{2} [2\pi] si y<0y<0

Propriété Soit z un nombre complexe non nul, on a :

  • arg(zˉ)arg(z) [2π]arg(\bar{z}) \equiv -arg(z)~[2\pi]
  • arg(z)arg(z) [2π]arg(-z) \equiv arg(z)~[2\pi]
  • arg(zˉ)πarg(z) [2π]arg(-\bar{z}) \equiv \pi-arg(z)~[2\pi]

3) Forme trigonométrique d’un nombre complexe non nul

soit z=a+biz = a+ bi un nombre complexe no nul.et M(z)M(z) son image dans un repère orthonormé (O,u,v)(O,\vec{u},\vec{v})

OvuM(z)abarg(z)|z|

On a arg(z)θ[2π]arg(z) \equiv \theta [2\pi] et z=a2+b2|z|=\sqrt{a^2+b^2}

z=a+bi=z(az+bzi)z=a+bi=|z|\left(\dfrac{a}{|z|}+\dfrac{b}{|z|}i\right)

et on a :

cos(θ)=az    et    sin(θ)=bzcos(\theta)=\dfrac{a}{|z|} ~~~~ et ~~~~ sin(\theta)=\dfrac{b}{|z|}

Donc :

z=z(cos(θ)+i.sin(θ))z=|z|\left(cos(\theta)+i.sin(\theta)\right)

Cette écriture s’appelle la forme trigonométrique du nombre complexe non nul z et on a : arg(z)θ [2π]arg(z)\equiv \theta ~[2\pi]


Applicaation

Donner la forme trigonométrique du nombre complexe z dans les cas suivants :

z1=3+i  ,  z2=1i  z_1=\sqrt{3}+ i ~~ , ~~ z_2 = 1-i ~~
z3=3+i  ,  z4=232iz_3 =-\sqrt{3}+i ~~ , ~~ z_4 =-2\sqrt{3} - 2i

Correction :

  • La forme trigonométrique de z1=3+iz_1=\sqrt{3}+ i ? z1=32+12=2|z_1|=\sqrt{\sqrt{3}^2+1^2}=2 z1=3+i=2[32+i12]=2[cos(π6)+isin(π6)]\begin{aligned} z_1&=\sqrt{3}+ i=2\left[\dfrac{\sqrt{3}}{2}+i\dfrac{1}{2}\right]\\ &=2\left[\cos(\dfrac{\pi}{6})+i\sin(\dfrac{\pi}{6})\right] \end{aligned}

  • La forme trigonométrique de z2=1iz_2=1 - i ? z2=12+(1)2=2|z_2|=\sqrt{1^2+(-1)^2}=\sqrt{2}

    z2=1i=2(12i12)=2[cos(π4)isin(π4)]=2[cos(π4)+isin(π4)]\begin{aligned} z_2&=1-i=\sqrt{2}(\dfrac{1}{\sqrt{2}}-i\dfrac{1}{\sqrt{2}})\\ &=\sqrt{2}\left[\cos(\dfrac{\pi}{4})-i\sin(\dfrac{\pi}{4})\right] \\&=\sqrt{2}\left[\cos(-\dfrac{\pi}{4})+i\sin(-\dfrac{\pi}{4})\right] \end{aligned}

  • La forme trigonométrique de z3=3+iz_3=-\sqrt{3}+i ? z3=(3)2+12=2|z_3|=\sqrt{(-\sqrt{3})^2+1^2}=2

    z3=3+i=2[32+i12]=2[cos(π6)+isin(π6)]=2[cos(ππ6)+isin(ππ6)]=2[cos(5π6)+isin(5π6)]\begin{aligned} z_3&=-\sqrt{3}+i=2\left[-\dfrac{\sqrt{3}}{2}+i\dfrac{1}{2}\right]\\ &=2\left[-\cos(\dfrac{\pi}{6})+i\sin(\dfrac{\pi}{6})\right] \\&=2\left[\cos(\pi-\dfrac{\pi}{6})+i\sin(\pi-\dfrac{\pi}{6})\right] \\&=2\left[\cos(\dfrac{5\pi}{6})+i\sin(\dfrac{5\pi}{6})\right] \end{aligned}

  • La forme trigonométrique de z4=232iz_4=-2\sqrt{3} - 2i ? z4=(23)2+(2)2=4|z_4|=\sqrt{(-2\sqrt{3})^2+(-2)^2}=4

    z4=232i=4[234i24]=4[32i12]=4[cos(π6)isin(π6)]=4[cos(π+π6)+isin(π+π6)]=4[cos(7π6)+isin(7π6)]\begin{aligned} z_4&=-2\sqrt{3} - 2i\\\\ &=4\left[-\dfrac{2\sqrt{3}}{4}-i\dfrac{2}{4}\right]\\ \\&=4\left[-\dfrac{\sqrt{3}}{2}-i\dfrac{1}{2}\right] \\ \\&=4\left[-\cos(\dfrac{\pi}{6})-i\sin(\dfrac{\pi}{6})\right] \\ \\&=4\left[\cos(\pi+\dfrac{\pi}{6})+i\sin(\pi+\dfrac{\pi}{6})\right]\\\\ &=4\left[\cos(\dfrac{7\pi}{6})+i\sin(\dfrac{7\pi}{6})\right] \end{aligned}

Propriété

Soient zz et zz' deux nombres complexes non nuls, on a :

  • arg(z.z)arg(z)+arg(z) [2π]arg(z. z') \equiv arg(z)+arg(z')~[2\pi]
  • arg(zz)arg(z)arg(z) [2π]arg(\dfrac{z}{z'}) \equiv arg(z)-arg(z')~[2\pi]
  • arg(zn)n.arg(z) [2π]arg(z^n) \equiv n.arg(z)~[2\pi]

Exercice :

  1. Ecrire sous forme trigonométrique les nombres complexes suivants : z1=3+i1i et z2=(1+i)3z_1=\dfrac{\sqrt{3}+i}{1-i}\text{ et }z_2=(1+i)^3

  2. soient z=1+iz=1+i et z=3iz'=\sqrt{3}-i

    a. écrire zz et zz’ sous forme trigonométrique

    b. écrire z×zz\times z' sous forme trigonométrique et algébrique

    c. déduire la valeur de cos(π12)\cos(\dfrac{\pi}{12}) et sin(π12)\sin(\dfrac{\pi}{12})

Correction :

1.

Forme trigo de z1=3+i1iz_1=\dfrac{\sqrt{3}+i}{1-i} ?

3+i=32+12=2\quad\star |\sqrt{3}+i|=\sqrt{\sqrt3^2+1^2}=2 1i=12+(1)2=2\quad\star |1-i|=\sqrt{1^2+(-1)^2}=\sqrt2

Donc

3+i=2(32+12i)=2(cos(π6)+isin(π6))1i=2(22i22)=2(cos(π4)+isin(π4))\begin{aligned} \sqrt{3}+i&=2\left(\frac{\sqrt3}2+\frac12i\right)\\ &=2\left(\cos(\dfrac{\pi}{6})+i\sin(\dfrac{\pi}{6})\right)\\ 1-i&=\sqrt2\left( \dfrac{\sqrt{2}}{2}-i\dfrac{\sqrt{2}}{2} \right)\\ &=\sqrt2\left( \cos(\dfrac{-\pi}{4})+i\sin(-\dfrac{\pi}{4}) \right) \end{aligned}

et donc

{arg(3+i)π6[2π]arg(1i)π4[2π]\left\{ \begin{matrix} arg(\sqrt{3}+i)\equiv \dfrac{\pi}{6}[2\pi] \\\\ arg(1-i)\equiv -\dfrac{\pi}{4}[2\pi] \end{matrix} \right.

z1=3+i1i=22=2|z_1|=\dfrac{|\sqrt3+i|}{|1-i|}=\dfrac{2}{\sqrt2}=\sqrt2\\

arg(z1)arg(3+i1i) [2π]arg(3+i)arg(1i) [2π]π6+π4  [2π]5π12  [2π]\begin{aligned} \arg(z_1)&\equiv \arg\left(\dfrac{\sqrt{3}+i}{1-i}\right) ~ [2\pi] \\ &\equiv \arg(\sqrt{3}+i)-\arg(1-i) ~ [2\pi]\\ &\equiv \dfrac{\pi}{6}+\dfrac{\pi}{4} ~~[2\pi]\\ &\equiv\dfrac{5\pi}{12}~~[2\pi] \end{aligned}

Finalement :

z1=z1(cos(θ)+isin(θ))=2(cos(5π12)+isin(5π12))\begin{aligned} z_1&=|z_1|(\cos(\theta)+i\sin(\theta))\\ &=\sqrt{2}\left(\cos(\dfrac{5\pi}{12})+i\sin(\dfrac{5\pi}{12})\right) \end{aligned}


Forme trigo de z2=(1+i)3z_2=(1+i)^3 ?

z2=(1+i)3=(1+i)3=(12+12)3=23=22\begin{aligned} |z_2|&=|(1+i)^3|=|(1+i)|^3\\ &=\left(\sqrt{1^2+1^2}\right)^3\\ &=\sqrt{2}^3=2\sqrt{2} \end{aligned}

arg(z2)=arg((1+i)3)3arg(1+i)  [2π]\begin{aligned} \arg(z_2)&=\arg((1+i)^3) \\ &\equiv 3\arg(1+i) ~~[2\pi] \end{aligned}

Cherchons arg(1+i)\arg(1+i)

1+i=2(22+i22)=2(cos(π4)+isin(π4))\begin{aligned} 1+i&=\sqrt{2}(\dfrac{\sqrt{2}}{2}+i\dfrac{\sqrt{2}}{2})\\ &=\sqrt{2}(\cos(\dfrac{\pi}{4})+i\sin(\dfrac{\pi}{4})) \end{aligned}

Donc arg(1+i)π4  [2π]\arg(1+i)\equiv \dfrac{\pi}{4} ~~[2\pi]

arg(z2)3π4  [2π]\arg(z_2) \equiv \dfrac{3\pi}{4} ~~[2\pi]

Finalement z2=z2(cos(θ)+isin(θ))=22(cos(3π4)+isin(3π4))\begin{aligned} z_2 &=|z_2|(\cos(\theta)+i\sin(\theta))\\ &=2\sqrt{2}(\cos(\dfrac{3\pi}{4})+i\sin(\dfrac{3\pi}{4})) \end{aligned}


2/a/ Forme trigo de z=1+iz=1+i ?

1+i=2(22+i22)=2(cos(π4)+isin(π4))\begin{aligned} 1+i&=\sqrt{2}(\dfrac{\sqrt{2}}{2}+i\dfrac{\sqrt{2}}{2})\\ &=\sqrt{2}(\cos(\dfrac{\pi}{4})+i\sin(\dfrac{\pi}{4})) \end{aligned}


Forme trigo de z=3iz'=\sqrt{3}-i ?

z=3i=32+(1)2=2|z'|=|\sqrt{3}-i|=\sqrt{\sqrt{3}^2+(-1)^2}=2

z=2(32i12)=2(cos(π6)isin(π6))=2(cos(π6)+isin(π6))\begin{aligned} z'&=2\left(\dfrac{\sqrt{3}}{2}-i\dfrac{1}{2}\right)\\ &=2\left(\cos(\dfrac{\pi}{6})-i\sin(\dfrac{\pi}{6})\right)\\ &=2\left(\cos(-\dfrac{\pi}{6})+i\sin(-\dfrac{\pi}{6})\right) \end{aligned}


b/ Forme trigo de z.zz.z' ?

z.z=z.z(cos(θ)+isin(θ))z.z'=|z.z'|(\cos(\theta)+i\sin(\theta)) avec θarg(z.z)  [2π]\theta \equiv \arg(z.z') ~~[2\pi]

On a z.z=z.z=2×2=22|z.z'|=|z|.|z'|=\sqrt{2}\times2=2\sqrt{2}

et arg(z.z)arg(z)+arg(z)  [2π]\arg(z.z') \equiv \arg(z)+\arg(z') ~~[2\pi]

arg(z.z)π4+(π6)  [2π]\arg(z.z') \equiv \dfrac{\pi}{4}+(-\dfrac{\pi}{6}) ~~[2\pi]

Donc arg(z.z)π12  [2π]\arg(z.z') \equiv \dfrac{\pi}{12} ~~[2\pi]

z.z=z.z(cos(θ)+isin(θ))=22(cos(π12)+isin(π12))\begin{aligned} z.z'&=|z.z'|(\cos(\theta)+i\sin(\theta))\\ &=2\sqrt{2}\left(\cos(\dfrac{\pi}{12})+i\sin(\dfrac{\pi}{12})\right) \end{aligned}


Forme algébrique de z.zz.z'

z.z=(1+i)(3i)=3i+i3+1=3+1+i(31)\begin{aligned} z.z'&=(1+i)(\sqrt{3}-i)\\ &=\sqrt{3}-i+i\sqrt{3}+1\\ &=\sqrt{3}+1+i(\sqrt{3}-1) \end{aligned}


c/

On a

z.z=22(cos(π12)+isin(π12))z.z'=2\sqrt{2}\left(\cos(\dfrac{\pi}{12})+i\sin(\dfrac{\pi}{12})\right)

et

z.z=3+1+i(31)=22(3+122+i3122)=22(6+24+i624)\begin{align*} z.z'&=\sqrt{3}+1+i(\sqrt{3}-1) \\ &=2\sqrt{2}\left(\dfrac{\sqrt{3}+1}{2\sqrt{2}}+i\dfrac{\sqrt{3}-1}{2\sqrt{2}}\right) \\ &=2\sqrt{2}\left(\dfrac{\sqrt{6}+\sqrt{2}}{4}+i\dfrac{\sqrt{6}-\sqrt{2}}{4}\right) \end{align*}

Donc :

{cos(π12)=6+24sin(π12)=624\left\{ \begin{matrix} \cos(\dfrac{\pi}{12})= \dfrac{\sqrt{6}+\sqrt{2}}{4}\\\\ \sin(\dfrac{\pi}{12})=\dfrac{\sqrt{6}-\sqrt{2}}{4} \end{matrix} \right.