Rapelles sur les limites

#2bacsef

I. Opérations sur les limites

Soient ff et gg deux fonctions numériques et x0Rx_0\in\R fixé.

Les propriétés figurent dans les tableaux ci-aprés restent vraies lorsque xx tend vers: x0x_0 à droite ,x0x_0 à gauche, -\infty ou ++\infty

F.I “formes indéterminées” veut dire on ne peut pas calculer la limite directement, il faut faires d’autres calcules car il y a plusieurs cas.

1) Limite de la somme

limxx0f(x)\lim\limits_{x \to x_0} f(x) \ell \ell \ell -\infty ++\infty ++\infty
limxx0g(x)\lim\limits_{x \to x_0} g(x) \ell' -\infty ++\infty -\infty ++\infty -\infty
limxx0(f+g)(x)\lim\limits_{x \to x_0} (f+g)(x) +\ell + \ell' -\infty ++\infty -\infty ++\infty F.I

2) Limites des produits

limxx0f(x)\lim\limits_{x \to x_0} f(x)

\ell

>0 ou +\ell > 0 \text{ ou } +\infty

<0 ou \ell < 0 \text{ ou } -\infty

00

limxx0g(x)\lim\limits_{x \to x_0} g(x)

\ell '

-\infty

++\infty

-\infty

++\infty

±\pm\infty

limxx0(f×g)(x)\lim\limits_{x \to x_0} (f \times g)(x)

×\ell \times \ell'

-\infty

++\infty

++\infty

-\infty

F.I

Propriété

Soit nNn\in \N^* on a les limites suivantes :

limx+xn=+\lim\limits_{x\to +\infty} x^n=+\infty
etet
limxxn={+ si n est pairesisinestimpaire\lim\limits_{x\to -\infty} x^n = \left\{ \begin{array}{ll} +\infty & \text{ si n est paire}\\ -\infty & { si si n est impaire} \end{array} \right.

3) Limites des inverses

limxx0f(x)\lim\limits_{x \to x_0} f(x) 0\ell \ne 0 0+0^+ 00^- ±\pm \infty
limxx01f(x)\lim\limits_{x \to x_0} \frac{1}{f}(x) 1\frac{1}{\ell} ++\infty -\infty 00

Propriété

Soit nNn\in \N^* on a les limites suivantes :

  • limx+1xn=0\lim\limits_{x\to +\infty} \frac{1}{x^n}=0
  • limx1xn=0\lim\limits_{x\to -\infty} \frac{1}{x^n}=0
  • limx0+1xn=+\lim\limits_{x\to 0^+} \frac{1}{x^n}=+\infty
limx01xn={+ si n est paire si n est impaire\lim\limits_{x\to 0^-} \frac{1}{x^n}=\left\{\begin{array}{ll} +\infty & \text{ si n est paire} \\ -\infty & \text{ si n est impaire}\end{array} \right.

4) Limites des quotients

limxx0f(x)\lim\limits_{x \to x_0} f(x)

\ell

>0\ell > 0 ou ++\infty

<0\ell < 0 ou -\infty

00

±\pm \infty

limxx0g(x)\lim\limits_{x \to x_0} g(x)

0\ell' \ne 0

0+0^+

00^-

0+0^+

00^-

00

±\pm \infty

limxx0fg(x)\lim\limits_{x \to x_0} \frac{f}{g}(x)

l\frac{l}{\ell'}

++\infty

-\infty

-\infty

++\infty

F.I

F.I

Remarque

  • Eviter d’écrire ces expressions qui n’ont pas de sens mathématique : ”?0+\frac{?}{0^+} , ?0\frac{?}{0^-}
  • Ne pas utiliser ++\infty et -\infty dans les opérations dans R\R (++\infty et -\infty ne sont pas des réels)

II. Limites des fonctions polynomes et rationnelles

Soient PP et QQ deux polynomes et x0Rx_0 \in \R fixé

P(X)=a0+a1X1+a2X2+...+anXnP(X)=a_0+a_1X^1+a_2X^2+...+a_nX^n
etet
Q(X)=b0+b1X1+b2X2+...+bmXmQ(X)=b_0+b_1X^1+b_2X^2+...+b_mX^m

Proposition

limxx0P(x)=P(x0)\lim\limits_{x\to x_0} P(x) = P(x_0)

Example

limx1(2x5+3x22x+1)=2×15+3×122×1+1=4\begin{align*} \lim\limits_{x\to 1} (2x^5 + 3x^2 - 2x + 1) &= 2 \times 1^5 + 3 \times 1^2 - 2 \times 1 + 1 \\ &= 4 \end{align*}

Proposition

La limite d’une fonction polynomiale en ++\infty ou en -\infty est celle de son terme de plus grand degré:

limx±P(x)=limx±anxn\lim\limits_{x\to \pm\infty} P(x) = \lim\limits_{x\to \pm\infty} a_n x^n

Example

limx(2x5+3x22x7+1)=limx2x7=+\begin{align*} \lim\limits_{x\to -\infty} (2x^5 + 3x^2 - 2x^7 + 1) &= \lim\limits_{x\to -\infty} -2x^7 \\ &= +\infty \end{align*}

Proposition

La limite d’une fonction rationnelle en ++\infty (resp. -\infty) est la limite du quotient des termes de plus grand degré en ++\infty (resp. -\infty):

limx±P(x)Q(x)=limx±anxnbmxm\lim\limits_{x\to \pm\infty} \frac{P(x)}{Q(x)} = \lim\limits_{x\to \pm\infty} \frac{a_n x^n}{b_m x^m}

Example

limx+2x33x214x5+3x+1=limx+2x34x5=limx+12x2=0\begin{align*} \lim\limits_{x\to +\infty} \frac{2x^3 - 3x^2 - 1}{-4x^5 + 3x + 1} &= \lim\limits_{x\to +\infty} \frac{2x^3}{-4x^5}\\ &= \lim\limits_{x\to +\infty} \frac{-1}{2x^2}\\ &= 0 \end{align*}

III. Limites trigonométriques

Propriété

 limx0sin(x)x=1  limx0tan(x)x=1  limx01cos(x)x2=12\begin{aligned} \bullet~&\lim\limits_{x \to 0} \frac{\sin(x)}{x} = 1 \\~\\ \bullet~&\lim\limits_{x\to 0} \frac{tan(x)}{x}=1 \\~\\ \bullet~&\lim\limits_{x\to 0} \frac{1-cos(x)}{x^2}=\frac{1}{2} \end{aligned}

Exemple

limx0sin(3x)2x=limx0sin(3x)sin(2x) =limx0sin(3x)3x×2xsin(2x)×3x2x =32\begin{aligned} \lim\limits_{x \to 0} \frac{\sin(3x)}{2x} &= \lim\limits_{x \to 0} \frac{\sin(3x)}{\sin(2x)} \\~\\ &= \lim\limits_{x \to 0} \frac{\sin(3x)}{3x} \times \frac{2x}{\sin(2x)} \times \frac{3x}{2x} \\~\\ &= \frac{3}{2} \end{aligned}

Pour calculer : limxπ3sin(xπ3)3xπ\lim\limits_{x \to \frac{\pi}{3}} \frac{\sin(x - \frac{\pi}{3})}{3x - \pi}

On pose X=xπ3X = x - \frac{\pi}{3} alors 3X=3xπ3X = 3x - \pi, et quand xx tend vers π3\frac{\pi}{3}, on a XX tend vers 00.

Ainsi,

limxπ3sin(xπ3)3xπ=limX0sin(X)3X=13\lim\limits_{x \to \frac{\pi}{3}} \frac{\sin(x - \frac{\pi}{3})}{3x - \pi} = \lim\limits_{X \to 0} \frac{\sin(X)}{3X} = \frac{1}{3}

VI. Théorèmes de comparaison

Théorèmes

Soit II un intervalle de la forme [a;+[[a; +\infty[ et lRl\in\R et soient ff, uu et vv des fonctions numériques définies sur l’intervalle II

On a les théorèmes suivants.

  1. Si

    {(xI) ; u(x)f(x)limx+u(x)=+\left\{ \begin{array}{ll} (\forall x\in I) \ ; \ u(x) \le f(x) \\ \lim\limits_{x\to +\infty} u(x) = +\infty \end{array} \right.

    alors : limx+f(x)=+\lim\limits_{x \to +\infty} f(x) = +\infty


  2. Si

    {(xI) ; f(x)u(x)limx+u(x)=\left\{ \begin{array}{ll} (\forall x\in I) \ ; \ f(x) \le u(x) \\ \lim\limits_{x\to +\infty} u(x) = -\infty \end{array} \right.

    alors : limx+f(x)=\lim\limits_{x \to +\infty} f(x) = -\infty


  3. Si

    {(xI) ; f(x)l<u(x)limx+u(x)=0\left\{ \begin{array}{ll} (\forall x\in I) \ ; \ |f(x) - l| < u(x) \\ \lim\limits_{x\to +\infty} u(x) = 0 \end{array} \right.

    alors : limx+f(x)=l\lim\limits_{x \to +\infty} f(x) = l


  4. Si

    {(xI) ; u(x)<f(x)<v(x)limx+u(x)=limx+v(x)=l\left\{ \begin{array}{ll} (\forall x\in I) \ ; \ u(x) < f(x) < v(x) \\ \lim\limits_{x\to +\infty} u(x) = \lim\limits_{x\to +\infty} v(x) = l \end{array} \right.

    alors : limx+f(x)=l\lim\limits_{x \to +\infty} f(x) = l

Remarque

Le théorème précédent est valable si xx tend vers x0x_0 à gauche, à droite ou -\infty

Exemples

Chaque exemple illustre l’application d’un théorème, dans l’ordre donné.

Exemple 1

Calcul de la limite

limx12+cos(x)(x1)2\lim\limits_{x\to 1} \frac{2+\cos(x)}{(x-1)^2}

Soit x1x\neq 1 on a 1cos(x)1-1 \le \cos(x) \le 1,

donc 12+cos(x)31 \le 2+\cos(x) \le 3

Donc : 1(x1)22+cos(x)(x1)2     \frac{1}{(x-1)^2} \le \frac{2+\cos(x)}{(x-1)^2}~~~~~ (car (x1)2>0(x-1)^2 > 0)

Puisque : limx1(x1)2=0+\lim\limits_{x\to 1} (x-1)^2 = 0^+

Alors

limx11(x1)2=+\lim\limits_{x\to 1} \frac{1}{(x-1)^2} = +\infty

Donc :

limx12+cos(x)(x1)2=+\lim\limits_{x\to 1} \frac{2+\cos(x)}{(x-1)^2} = +\infty

Exemple 2

Calcul de la limite

limxxcos(x)\lim\limits_{x\to -\infty} x - \cos(x)

Soit xRx \in \mathbb{R} on a : 1cos(x)-1 \le \cos(x)

Donc cos(x)1-\cos(x) \le 1,

ce qui implique : xcos(x)x+1x - \cos(x) \le x + 1

Comme limx(x+1)=\lim\limits_{x\to -\infty} (x+1) = -\infty

Alors :

limx(xcos(x))=\lim\limits_{x\to -\infty} (x - \cos(x)) = -\infty

Exemple 3

On considère la fonction ff définie sur R\mathbb{R}^* par :

f(x)=1+sin(x)x2f(x) = 1 + \frac{\sin(x)}{x^2}

a) Montrer que : xR:f(x)11x2\forall x \in \mathbb{R}^* : |f(x) - 1| \le \frac{1}{x^2}

Soit xRx \in \mathbb{R}

On a : f(x)1=sin(x)x2f(x) - 1 = \frac{\sin(x)}{x^2}

On sait que xR:sin(x)1xR:sin(x)x21x2\forall x \in \mathbb{R}: |\sin(x)| \le 1 \Rightarrow \forall x \in \mathbb{R}^* : \left|\frac{\sin(x)}{x^2}\right| \le \frac{1}{x^2}

Alors :      xR:f(x)11x2\ \ \ \ \ \forall x \in \mathbb{R}^* : |f(x) - 1| \le \frac{1}{x^2}

b) En déduire les deux limites : limxf(x)\lim\limits_{x\to -\infty} f(x) et limx+f(x)\lim\limits_{x\to +\infty} f(x)

On a :      xR:f(x)11x2\ \ \ \ \ \forall x \in \mathbb{R}^* : |f(x) - 1| \le \frac{1}{x^2}

Comme limx1x2=0\lim\limits_{x\to -\infty} \frac{1}{x^2} = 0 alors limxf(x)=1\lim\limits_{x\to -\infty} f(x) = 1

De même : limx+f(x)=1\lim\limits_{x\to +\infty} f(x) = 1

Exemple 4

Calcul de la limite

limx0x2sin(1x)\lim\limits_{x\to 0} x^2 \sin\left(\frac{1}{x}\right)

Soit xRx \in \mathbb{R}^* on a x20x^2 \ge 0

On a   1sin(1x)1~~ -1 \le \sin\left(\frac{1}{x}\right) \le 1

donc :   x2x2sin(1x)x2~~ -x^2 \le x^2 \sin\left(\frac{1}{x}\right) \le x^2

Alors :

limx0x2sin(1x)=0\lim\limits_{x\to 0} x^2 \sin\left(\frac{1}{x}\right) = 0

car :      limx0x2=0  et  limx0(x2)=0~~~~~ \lim\limits_{x\to 0} x^2 = 0 \ \ \text{et} \ \ \lim\limits_{x\to 0} (-x^2) = 0

V. Exercices

Exercice 1

Calculer les limites suivantes :

  • limx(x2x5+2x1)\lim\limits_{x\to -\infty} (x^2-x^5+2x-1)
  • limx+(x4x3+2x+3)\lim\limits_{x\to +\infty} (-x^4-x^3+2x+3)
  • limx0(x23x1)\lim\limits_{x\to 0} (x^2-3x-1)
  • limx+x53x13x43x2+1\lim\limits_{x\to +\infty} \frac{x^5-3x-1}{3x^4-3x^2+1}

Exercice 2

Calculer les limites suivantes :

  • limx1+2+xx+1\lim\limits_{x\to -1^+} \frac{2+x}{x+1}
  • limx12+xx+1\lim\limits_{x\to -1^-} \frac{2+x}{x+1}
  • limx3+1x62x\lim\limits_{x\to 3^+} \frac{1-x}{6-2x}
  • limx31x62x\lim\limits_{x\to 3^-} \frac{1-x}{6-2x}

Exercice 3

Calculer les limites suivantes :

  • limx+(x2x)\lim\limits_{x\to +\infty} (x^2-\sqrt{x})
  • limx+x2x2+x1\lim\limits_{x\to +\infty} x-\sqrt{2x^2+x-1}
  • limxx+2x2+x1\lim\limits_{x\to -\infty} x+\sqrt{2x^2+x-1}
  • limx+xx21\lim\limits_{x\to +\infty} x-\sqrt{x^2-1}

Exercice 4

Calculer les limites suivantes :

  • limx1x21x1\lim\limits_{x\to 1} \frac{x^2-1}{x-1}
  • limx2x2x23x+2\lim\limits_{x\to 2} \frac{x-2}{x^2-3x+2}
  • limx1x1x1\lim\limits_{x\to 1} \frac{\sqrt{x}-1}{x-1}
  • limx0x+11x2x\lim\limits_{x\to 0} \frac{\sqrt{x+1}-1}{x^2-x}

Exercice 5

Calculer les limites suivantes :

  • limx+x+2xx1\lim\limits_{x\to +\infty} \frac{x+2\sqrt{x}}{x-1}
  • limx2x2xx+x\lim\limits_{x\to 2} \frac{x^2-x}{x+\sqrt{x}}